HISTORIA...

Pierwsze dokumenty...

Do niedawna nie było zbyt wielu opracowań naukowych o miejscowościach Zagłębia Dąbrowskiego, w tym m.in. i o miejscowości Psary. W związku z niedawną rocznicą utworzenia księstwa siewierskiego, które przetrwało do 1790 roku wydano obszerne opracowanie pod redakcją prof. Feliksa Kiryka. Praca ta zatytułowana - Studia i materiały z dziejów Siewierza i Księstwa Siewierskiego /Siewierz, Czeladź, Koziegłowy/ ujęła m.in. historię Psaro Także w tym samym czasie /1994 r./ ukazał się Słownik miejscowości księstwa siewierskiego, w którym w sposób chronologiczny ujęto historię powstania i rozwoju Psar.

Po raz pierwszy nazwa wsi pojawiła się w dokumencie Władysława Łokietka z 1316 r. Analiza uzyskanych tam wiadomości, upoważnia do stwierdzenia, iż wieś musiała istnieć już w XIII WO, co najmniej w roku 1279. Była to wieś książęca i właśnie do 1279 r, a więc do końca panowania na dworze krakowskim księcia Bolesława Wstydliwego, należała do niego. Dopiero następca Władysława Wstydliwego - książę Leszek Czarny nadał ją Kazimierzowi, księciu bytomskiemu. Widocznie przez pewien czas była jednak w użytkowaniu książąt małopolskich, skoro w XIV w. książę Władysław Łokietek zwrócił ją Władysławowi, piastowskiemu księciu kozielskiemu i bytomskiemu. Łokietek oddał jedynie połowę Psar. Druga połowa pozostawała w jego władaniu i podlegała prawu książęcemu. Kiedy więc Psary wraz z całym księstwem siewierskim zostały zakupione przez biskupów krakowskich, mieli oni tytuł własności, aby pobierać czynsze, daniny i inne powinności w połowy wsi.
W 1337 r. książę Władysław sprzedał Siewierz wraz z przynależną do niego krainą krewniakowi swojemu Kazimierzowi, księciu cieszyńskiemu, który przyjął tytuł pana Ziemi Siewierskiej. Między rokiem 1358 a 1409 utworzono księstwo siewierskie. W 1443 r. Wacław I odsprzedał księstwo siewierskie biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu. Akt sprzedaży i kupna księstwa siewierskiego wymieniał, że w składjego wchodziły: miasta Siewierz i Czeladź z wioskami: Gołuchowice, Łagisza, Wojkowice Komorne, Rzeniszów, Nowa Wieś, Strzyżowice, Sączów, Myszkowice, Tąpkowice, Ujejsce, Wojkowice Kościelne, Samów, połowa wsi Psary, Dąbie, Rogoźnik, Twardowice, Sadowie, Malinowi ce, Winowno, Bendusz, Żelisławice, Bobrowniki, Ożarowice, Grodziec i miasto Koziegłowy. W odpisie dokumentu, który znajdował się w Bytomiu, z niewiadomych przyczyn nie wymieniono wszystkich wiosek wchodzących w skład księstwa siewierskiego.
Odpis, który znajdował się w archiwum parafialnym w Czeladzi informuje, że księstwo siewierskie w chwili jego sprzedaży obejmowało trzy miasta i 58 wsi. Z tej liczby własnością biskupa były dwa miasta - Siewierz i Koziegłowy oraz osiem wsi: Brzękowice, Gołuchowice, Łagisza, Łubianki, Nowa Wieś, Strzyżowice, Wojkowice Komorne i Żendek. Reszta wiosek znajdowała się w rękach prywatnych, z wyjątkiem Grodźca i Milowic.

Właściciele od najdawniejszych lat...

Wieś Psary w XV wieku rozciągała się na 13 łanach kmiecych i 2 zagrodniczych. Pierwszym właścicielem wsi, znanym z dokumentów z lat 1442-1448 był Mikołaj /którego nazwiska rodowego nie udało się rozszyfrować/. W dokumentach mówi się o nim: Miedsko, Medzkone, Myedzka, i do dziś stanowi to pewną tajemnicę. W połowie XV w. wioska przeszła w kolejne ręce, na własność Stenbergów - Dziersława i Mikołaja Witkowskiego /1470-1480/. Ten ostatni był wówczas sędzią bytomskim.

Nie wiadomo w jaki sposób, ale zapewne przez dziedziczenie w XVI w. właścicielami wioski zostali Zagórscy herbu Nowina. Kiedy w 1529 r. umarł Andrzej Zagórski, wdowa po nim Konstancja z Nowaków oddała innym Zagórskim swój dział w Psarach. W tym czasie występuje w Psarach zapewne jako współwłaściciel części wsi Jan Grotkowski. Wynika z tego, że połową wsi władali wówczas Zagórscy /Stanisław, Mikołaj i Klimut/, drugą zaś połową Grotkowscy /mieli posiadłości także w Wojkowicach i Gródkowie. Grotkowscy mieli kłopoty finansowe, bo prowadzone przez nich jakieś transakcje uszczuplały ich majątek. Doszło wreszcie do tego, że Grotkowscy byli zadłużeni u swych poddanych.

Pod koniec XVI w. wioska liczyła 19 kmieci, do których zaliczali się: Biedrończyk, Bochenek, Buszowski, Flak, Grabis, Kasprzyk, Kuszor /Kuzior/, Koliba, Kwaśniak, Niedbała, Piwowarczyk, Skocz, Szastak, Sochan/Sochacki/, Świc /ŚwierczJ, Waleski, Walas, Węgrzyn, Ziebro /Żebrof?/.
Po Stenbergach Psary przeszły na Ujejskich, tak jak i Zagórskich herbu, Nowina. Najbardziej z nich przedsiębiorczym był Jerzy Ujejski. Procesował się on zarówno z Zagórskimi jak i Grotkowskimi. Zyskał z czasem od nich połowę karczmy, połowę młyna i połowę sołectwa w Psarach. Jerzy wykupił też za długi psarskich dziedziców kilku kmieci /m.in. kołodzieja psarskiego Wojciecha/. Mimo to Jan i Michał Grotkowscy wraz z matką Barbarą zdołali jeszcze przez pewien czas utrzymać się na części Psar i Gródkowa /natomiast o Zagórskich ślad w Gródkowie zaginął/. Ujejscy utrzymali swe posiadłości w Psarach aż do XVIII wieku.

Kolejnym właścicielem Psar był Wojciech Różycki herbu Rola. Zaczął on w 1520 r. skupować poszczególne części Psar, które znajdowały się w różnych rękach. Również i on wykorzystał to, że część dóbr psarskich było zadłużonych. . W ten sposób odzyskał części Psar od rodziny Pelków /Jan i Jerzy z Rudzieńca. Pelkowie posiadali dział w Psarach jako sukcesorowie Katarzyny Skidzińskiej, z domu Ożarowskiej i Ożarowskich. W jaki sposób Ożarowscy weszli w posiadanie Psar nie jest wiadomo. Wiadomo, że Różycki miał kłopoty, aby skupić te psarskie dziedziny, które znajdowały się w rękach Ujejskich. Wydzierżawił więc tylko w 1620 r. od pisarza ziemskiego siewierskiego Wojciecha Ujejskiego i jego żony Doroty, z domu Rostównej, ich część psarską, z domem i folwarkiem. Potem podobno tę dzierżawioną część zdołał odkupić /choć dokładnie nie wiadomo co było podmiotem transakcji w 1626 r., gdyż i po tej dacie Ujejscy posiadali w Psarach dużą część/.
Wysiłki Wojciecha Różyckiego /podobno w roku jego śmierci/ zaprzepaścił syn Andrzej. W 1620 r. sprzedał wszystko to, co nagromadził w Psarach ojciec. W ten sposób pojawili się w Psarach około 1645 r. Jaroccy /jednak nie wiadomo, czy nabyli oni część psarską Różyckiego od niego samego, czy też od innych, kolejnych, przejściowych właścicieli/. Znani byli wówczas dwaj przedstawiciele tego rodu, Herman i Jan Jaroccy z Jaroszyna. Byli heretykami i nie mieli łatwego życia. Prawdopodobnie już w 1697 r. posesje Hermana Jarockiego znalazły się w rękach Konstancji Trepkowej.
Udziały Ujejskich i dokumenty z lat 1666-1668 pozostawały nadal w ich rękach. Wśród posiadaczy notowany był wtedy w dokumentach Władysław Bernard Ujejski. Był dziedzicem części Psar, właścicielem 10 kmieci i folwarku Brzezówka latynencja Psar. Po nim notowany był Franciszek Ujejski - komornik księstwa siewierskiego. W XVIII w. w Psarach występują jako współdziedzice nie tylko Franciszek Ujejski, ale i Jan Filipowicz oraz Stanisława i Krzysztof Malczewscy. Podział ten był wynikiem rozdrobnienia gruntów Konstancji Trepkowej. Początkowo najej części gospodarzył Andrzej z Bibersteinów Błoński, jako dzierżawca. Potem jednak poszczególne części wykupiły rodziny Filipowiczów, Malczewskich i Masłowieckich /przejściowo/. W jakiś czas później rozdrobnione grunta po Trepkowej usiłował w 1725 r. z powrotem połączyć Rogowski, zaś Władysław Ujejski - przed przekazaniem swych włości synowi Franciszkowi, zdołał jeszcze sprzedać folwark Brzezówkę Andrzejowi Bieleckiemu wraz z jedenastu chłopami: Bereszką, Borowym, Chwirutem, Drozdem, Grześkiem, Kwaśniakiem, Niedbałem, Sochą, Serwikiem, Trzcionką, Woźnym.

W 1729 r. Franciszek Ujejski sprzedał definitywnie swoje działy psarskie kapitule krakowskiej. W 1730 r., to samo zrobili: Andrzej Bielecki i JózefKmita. Ujejski i Kmita otrzymali za swe części po 10.000 złp, natomiast Bielecki aż 50.000 złp, co wskazywałoby na to, że w ostatnim czasie to on posiadał największy majątek, a może naj bogatszy folwark. Definitywnie w r. 1780 Psary przeszły na własność kapituły krakowskiej i zostały włączone do klucza wojkowskiego i wojkowickiego/, ale był to już okres schyłkowy księstwa siewierskiego. Wkrótce, bo w 1790 r. księstwo zostało zlikwidowane, a grunta zsekularyzowane. W latach 1787-1788 w Psarach zamieszkiwało w 49 domach 223 ludzi. Wydarzenia dziejowe spowodowały, że pod koniec XVIII w. Prusacy zagarniając tę część byłego księstwa siewierskiego osadzili w Psarach swojego człowieka, Buschmana,jako dziedzica całej wioski. Od 1808 r. Psary dzierżawili: JózefBłeszyński /1808 r.l, Elżbieta Reyczyńska 11820 r.l i Wojciech Kapuściński 11823 r./
Po roku 1831 wioska przeszła na własność rządu.

Pochodzenie i rozwój nazwy miejscowości...

Po raz pierwszy nazwa wsi Psary pojawiła się w dokumencie Władysława Łokietka z 1316 r., kiedy zwrócił on swemu synowi Władysławowi, księciu kozielskiemu i bytomskiemu tę wieś. Zwrócił ją na takich zasadach, najakich otrzymałją z nadania Leszka Czarnego ojciec księcia śląskiego - Kazimierz II książębytomsko-kozielski, a więc sprzed 1288 r.
Warto przy tej okazji wspomnieć o naj starszych wsiach i miastach w sąsiedztwie Psar. Z 1225 r. pochodzą Siemonia i Rogoźnik, z 1228 r. jest pierwsza wiadomość o Czeladzi, Milowicach i Zagórzu. Z rokiem 1254 wiąże się informacja o kilku wsiach, przede wszystkim o Grodźcu, a pośrednio także o Dąbiu, Dobieszowicach, Górze Siewierskiej, Łagiszy, Strzyżowicach, Wojkowicach Komornych. W 1273 r. na prawo niemieckie została przeniesiona wieś Bobrowniki.
Psary podobnie jak wiele sąsiednich miejscowości "osadziły" się w międzyrzeczu obu Przemszy i Brynicy. Stąd też miejscowość ta od zarania jej istnienia spełnia odpowiednią rolę należąc wcześniej do książąt, a następnie do księstwa siewierskiego. Jej usadowienie się miało zapewne wpływ na nadanie nazwy miejscowości.
Historycy osadnictwa zwracają uwagę na nazwy miejscowości jako na dodatkowe źródło poznania zamierzchłej przeszłości. Z nazwy miejscowości można wyczytać, kto był założycielem osady,jakie były naturalne warunki w okresie jej powstawania, do jakiej grupy językowej należeli pierwotni osadnicy. Klasyfikacja nazw miejscowości wchodzących w skład dawnego księstwa siewierskiego jest dość szczegółowa. Są dwie wielkie grupy nazw, nazwy określające miejsce i nazwy określające ludzi. Wśród nazw określających miejsce wyróżnia się nazwy topograficzne, kulturalne, dzierżawcze i zdrobniałe. W drugiej grupie nazw określających początkowo ludzi wyróżnia się nazwy patronimiczne, rodowe, etniczne i służebne. Nazwy służebne wskazują pierwotnie na charakter pracy ludzi. Do tej podgrupy nazw należą m.in. miejscowości Rudniki i Psary.

Nazw służebnych w księstwie siewierskim było pięć. Trzy z nich zbudowane są za pomocą przyrostka -niki: Bobrowniki, Rudniki /2 nazwy/, jedna za pomocą przyrostka -ary: Psary. Jedna nazwa nie ma wykładnika sufiksowego: Czeladź. Bezpośrednie związki Czeladzi i Milowic z Opolem, Psar i Grodźca z Krakowem oraz fakt występowania wokół wsi Grodziec, nazwanej tak zapewne od istniejącego tutaj wcześniej grodu, osad z ludnością służebną - Psary, Bobrowniki, oraz osady z ludnościąniewolną - Czeladź, wskazują, że być może we wczesnym średniowieczu istniał tu niezależny od Siewierza ośrodek grodowy z podległym mu obszarem i ludnością obsługującą gród. Upadek tego ośrodka być może był spowodowany zmianami granicznymi, jakie nastąpiły w drugiej połowie XII w. i podziałem jednolitego terytorium na część podległą Krakowowi i część należącą do Opola. A może sytuacja polityczna kształtowała się w tym rejonie jeszcze inaczej i wspomniane osady służebna obsługiwały nie daleki gród w Bytomiu.

Bez wątpienia można przyjąć, że w okresie wcześniejszym /przed 1443 r./ do księcia należały osady służebne: Bobrowniki i Psary, świadczące na rzecz książąt usługi związane z eksploatacją Brynicy i okolicznych lasów5. Nazwa miejscowości wsi Psary wywodzi się niewątpliwie, jak podają naukowcy, od pierwotnych zajęć ludzi. Trudnili się oni hodowlą i tresurą psów dla dworu królewskiego. Może owe Psary - których nazwa ma charakter służebny, oznaczający pierwotnie osadę ludzi trudniących się chowem psów łowczych dla dworu książęcego, właśnie przez owe psy - tak cenne dla książąt krakowskich, pozostawała jeszcze w ich posiadaniu do 1178 r. Zastanawiają się nad tym nadal wybitni polscy mediewiści: F. Kiryk, J. Laberschek i Z. Noga /ostatniego słowa nie powiedzieli/. Jedno jest pewne, że pochodzenie etniczne Psar jest małopolskie, związane z księstwem krakowskim. Dopiero wtórnie, od XII w., na zasadzie darowizny weszły one w skład księstwa siewierskiego biskupów krakowskich utworzonego przez bp. Zbigniewa Oleśnickiego. W zasadzie nazwa miejscowości zanotowana w dokumentach kupna - sprzedaży z 1443 r. księstwa siewierskiego jest stała. W 1443 r. notowano ją jako "Psary". W latach 1470-1480 miejscowość ta ma nazwę "Pszary". Już po raz kolejny notowana jest jako "Psary" w 1787 r.

Przysiółki i lokalne nazwy małch obszarów...

Wieś Psary należy do większych wsi. Jest największą wsią w gminie. Rozciąga się od wschodu ku zachodowi od Sarnowa do Strzyżowic, a od południa ku północy od Gródkowa do Malinowic i Dąbia. Psary mają kilka nazw kolonii i osad, a także kilka nazw małych obszarów. Jak dotychczas nie spotyka się w dostępnej literaturze tego terenu zestawienia wszystkich tych nazewnictw. Niektóre z nich wymienione są m.in. przez M. Kantora-Mirskiego, inne przez J. Przemszę-Zielińskiego, a niektóre z nich zaznaczone są na mapach Psar i okolicy. Także niektóre z mniejszych nazw lokalnych określające małe obszary i tereny wsi przekazywane są z pokolenia na pokolenie i znane są z opowiadał} starszych ludzi.
W mowie potocznej mieszkańcy Psar wymieniają też i inne nazwy małych obszarów. Są to: Grabownica, Szyby, Słona Woda, Smugi. Być może, że są jeszcze inne, nie wspomniane dotychczas nazwy małych obszarów - części przysiółków. Historia zapewne je uzupełni.

Z dostępnych materiałów źródłowych wydzielić można naj starsze nazwy przysiółków, osad i innych małych obszarów. Są to zapewne: osady Bochenek, Brzezówka, Tadeusz przy czym Bochenek i Brzezówka zaliczane są także do przysiółków. Z naj starszych przysiółków są: Cieluchowce, Stara Wieś (Psary Głębokie), Stachowe, Wańkowce. Pozostałe imle nazwy zestawione w tabeli 2 powstały w okresie lat późniejszych, bowiem nie występują one na najstarszych mapach. Bochenek, historyczny przysiółek - osada młynarska. Notowana w dokumentach z 1746 r. jako "U Bochenka". Młyn ten zaznaczony jest na pruskiej mapie sztabowej z 1831 r.

Brzezówka przysiółek folwarczny - atencja wsi Psary; notowana w dokumentach z roku 1726. Z zapisów dokonanych przez M. Kantora-Mirskiego wiadomo, że pierwotnym właścicielem wspomnianego folwarku był Władysław Ujejski, od którego folwark Brzezówka kupił Bielecki wraz z 11 chłopami (Grześkiem, Niedbałem, Woźnym, Serwikiem, Chwierutem, K waśniakiem, Sochą, Bereszką, Drozdem, Trzcionką w Borowym).
Tadeusz. była to osada górnicza rządowa, która powstała w związku z eksploatacjąpokładów węgla w Psarach. Osada ta w 1888 r. posiadała 58 mórg ziemi, 11 domów w których zamieszkiwało 46 ludziII. Zapewne osada Tadeusz powstała już z chwilą rozpoczęcia eksploatacji węgla w latach 1789, a 1792. Wiadomo jest, że po 1814 r. pierwotna kopalnia "Hoym" stała się własnością skarbu Królestwa Polskiego pod nazwą "Tadeusz", ajej nazwa pochodzi od imienia ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Tadeusza hr. Mostowskiego (pod zarządem którego pozostawało górnictwo). Z tego też względu można przypuszczać, że osada górnicza rządowa Tadeusz mogła powstać dopiero po 1814 r.
Cieluchowce dawny przysiółek, dziś na granicy Psar i Strzyżowic. Graniczy ze Strzyżowicami, po ulicy Granicznej w części południowo zachodniej. Nazwa przysiółka pochodzi prawdopodobnie od wykonywanego zajęcia zamieszkałych tam ludzi, tj. wychowu cieląt, od słowa "cielęta chować". Jak dotychczas nie ma żadnych zapisów podających pochodzenie nazwy tego przysiółka. Wiadomo, że po stronie Strzyżowic od skrzyżowania z ul. Szosową, aż do granicy w Wojkowicami rozciągały się pastwiska z wyłączeniem jedynie posiadłości Łabęckich (zob. rys. 10 - mapa z 1926 r.).

Stara Wieś (Głębokie). nazwa występuje na mapie już w 1916 r. (zapewne przysiółek ten istniał znacznie wcześniej, już w poprzednich wiekach). Przysiółek ten nazywany jest także "Głębokie" (tzn. Psary Głębokie). Nazwa "Głębokie" znajduje się na planie z 1933 r. /mapa topograficzna/. Jest to północna część dzisiejszej wsi.
Stachowe historyczny przysiółek - osada młynarska wsi Psary; notowana w dokumentach z 1790 r. jako "Na Stachowym". Dziś przysiółek ten znajduje się w istocie w miejscowości Łagisza, w stronie północno-zachodniej. Nazwa Stachowe pochodzi od jej pierwszego właściciela Stanisława Katolika (w nazewnictwie ludowym zwanego Stachem).
Wańkowce przysiółek wsi Psary, początkowo stara osada karczmarska. Na. terenie tej osady powstała pierwsza kopalnia węgla w Psarach. W dostępnych źródłach historycznych nie podano (jak dotychczas) pochodzenia nazwy tej części wsi. Naleźy jedynie przypuszczać, że wywodzi się ona od słowa "Wańka", a mogło to być określenie zamieszkałych tam ludzi - Prusaków (Wańka - zdrobniałe imię rosyjskie - Iwan). Wiadomo też, że we wsi istniały dwie karczmy, a pierwsza z nich znajdowała się na rozstaju dróg wiodących do Sarnowa, Strzyżowic, Brzękowic i Gródkowa (jej lokalizacja jest na mapie z 1856 r.). Gdy owa karczma zakończyła swój żywot powstała druga na zachodnim krańcu dzisiejszej kolonii (przysiółku) "Watkowce", istniała do około ,1856 r.12.

Późniejsze nazwy...

Powstawały w miarę upływu lat; wieś rozwijała się, ludzie pracowali w miejscowych kopalniach węgla, kopalni rudy, a także w miejscowych kamieniołomach. Urabiali też kamień piaskowiec, wypalali wapno z kamienia wapiennego, wydobywali glinę, z której wyrabiali cegłę. Wieś rozrastała się. W okresie międzywojennym wieś Psary składała się z sześciu kolonii (przysiółków): Cieluchowce, Głębokie, Parchówki, Tadeusz, Wańkowce i Żurawiniec. W latach 30stych Psary zamieszkiwało 1690 ludzi i miejscowość ta należała do gminy Łagisza13. Na mapie topograficznej z 1933 r. pojawiła się po raz pierwszy nazwa przysiółka "Parchówki" i "Zastruże". Nazwy te figurują już w latach późniejszych m.in. na mapie topograficznej z lat 70-ych.

Parchówki jest to ta część wsi, która znajduje się na południe od tzw. "Wańkowców" za dawną osadą "Tadeusz" (zob. mapa rys. 11) i ciągnie się od ul. Szosowej (dzisiaj Zwycięstwa) począwszy od zachodu do ul. Łącznej w kierunku wschodnim.
Jak dotychczas nie udało się ustalić pochodzenia nazwy "Parchówki" (czyżby nazwa ta była związana z jakąś chorobą drzew zwaną "parchy"). Niektórzy wyjaśniają, że nazwa pochodzi od "purchawek" - grzybów, które licznie rosły w tym terenie.
Zastruże jest to niemal najbardziej wysunięta na południe część Psar, w kontakcie z Grodźcem, położona w sąsiedztwie toru kolejowego. Zastruże rozciąga sięod granicy Psar na kontakcie z Gródkowem do tzw. "Okrąglika" przy kolejce z Grodźca. Najwyższa część tej okolicy ma + 330,4 m n.p.m. Na terenie tym były kiedyś kamieniołomy, a w najbardziej zaniżonej części tego przysiółka przepływa potok wodny podający wody od strony Strzyżowic. Niektórzy mieszkańcy Psar twierdzą, że nazwa tego przysiółka wywodzi się od słowa "stróż", "stróżowanie", ale na mapach nazwa ta zapisana jest z użyciem litery "u" zamiast "ó". Najprawdopodobniej jest to nazwa topograficzna i pochodzi od słów: "za strugą".
Żurawiniec to przysiółek wsi Psary najbardziej wysunięty na wschód. Znajduje się na kontakcie z Samowem. Przysiółek rozciąga się przy uL Wiejskiej łączącej Psary z Samowem. W 1937 r. rozpoczęto budowę drogi przez wieś od strony Strzyżo wic i do wybuchu wojny wykonano ją wokoło 50%. Resztę drogi nakazem władz okupacyjnych, niemieckich wykonywano w czasie wojny. Nazwa przysiółka "Żurawiniec" pochodzi od rosnących tam kiedyś jagód tzw. żurawin